Ä°sim - Ä°simler

Ä°sim ÇeÅŸitleri

İsim Tamlamaları

Ä°smin Halleri

Ä°SÄ°MLER

Ä°SÄ°M: Canlı ve cansız varlıkları, duygu ve düÅŸünceleri, çeÅŸitli durumları bildiren kelimelere Ä°SÄ°M denir. Ä°simler cins isim ve özel isim olmak üzere ikiye ayrılır. Özel Ä°sim: Dünyada yalnız bir varlığı belirten isimlere ÖZEL Ä°SÄ°M denir. Cins Ä°sim: Dünyada benzeri çok olan bir çok varlığın, birçok varlığın ortak ismine CÄ°NS Ä°SÄ°M denir. Cins Ä°simler Üçe Ayrılır: A. Madde Ä°simleri: Elle tutulup gözle görülen varlıklara verilen isimlere denir. Masa, elbise, taÅŸ, ova, cadde, sokak.... A. Mana Ä°simleri: Elle tutulamayan gözle görülemeyen varlıklara verilen isimlere denir. ses, uyku, sevinç, acı, rüya, akıl, huy, mutluluk, özlem, sevgi... A. Topluluk Ä°simleri: Aynı türden olan varlıkların toklu olarak bulundukları durumlara verilen isimlere denir. okul, sınıf, alay, tabur, sürü, orman, halk, millet, aile, koro... : : Ä°SÄ°MLERDE TEKLÄ°K - ÇOKLUK : : : : Ä°SMÄ°N HALLERÄ° : : : : Ä°SÄ°M TAMLAMALARI : : [][][]

 

 

 

Ä°SÄ°MLERDE TEKLÄ°K - ÇOKLUK

Ä°simlerde Teklik - Çokluk: Bir tek varlığı belirten TEKÄ°L Ä°SÄ°M, aynı cinsten birçok varlığı belirten isimlere ise ÇOÄžUL Ä°SÄ°M denir. Tekil ÇoÄŸu Eki ÇoÄŸul çiçek daÄŸ gömlek kapı + + + + ler lar ler lar __ __ __ __ çiçekler daÄŸlar gömlekler kalıplar

 

 

 

Ä°SMÄ°N HALLERÄ°

Ä°smin beÅŸ hali vardır: ev ev + e ev + i ev + de ev + den __ __ __ __ __ ev eve evi evde evden : : : : : yalın hali -e hali -i hali -de hali -den hali : : : : Yönelme durumu Yükleme durumu Bulunma durumu Ayrılma durumu Buna göre okul kelimesini ismin beÅŸ haline göre cümlede kullanımı: Yalın hali -e hali -i hali -de hali -den hali : : : : : Okul insan doÄŸru düÅŸünmeyi öÄŸretir. Mehmet bu yıl okula baÅŸlayacak Okulu bitirince öÄŸretmen olacakmış Yarın okulda bulunmak zorunda mısın? Okuldan gelirken kitapçıya uÄŸramış.

 

 

 

Ä°SÄ°M TAMLAMALARI

A. Ä°sim Tamlaması: Aralarında anlam ilgisi bulunan, iki veya daha çok isimden meydana gelen söz gruplarına Ä°SÄ°M TAMLAMASI denir. Ä°sim tamlamalarında birinci isim tamlayan, ikinci isim tamlanandır. Tamlayan veya tamlanan ek alma durumuna göre isim tamlamaları dörde ayrılır: 1. Takısız Ä°sim Tamlaması: Bir tamlamada tamlayan ve tamlanan isim veya isim soylu kelime ek almazsa takısız tamlama oluÅŸur. gümüÅŸ çerçeve demir kapı Tamlayan Tamlanan Tamlayan Tamlanan 2. Belirtisiz Ä°sim Tamlaması: Bir isim tamlamasında tamlayan ek almaz, tamlanan ek alırsa belirtisiz isim tamlaması meydana gelir. soba boru - s -u pencere cam - ı Tamlayan Tamlanan Tamlayan Tamlanan 3. Belirtili Ä°sim Tamlaması: Tamlayanla tamlananın ek aldığı isim tamlamalarına belirtili isim tamlaması denir. Ev - in pencere -s - i Dolab - ın kapaÄŸ - ı Ceket - in düÄŸme - s - i Tamlayan Tamlanan Tamlayan Tamlanan Tamlayan Tamlanan 4. Zincirleme Ä°sim Tamlaması: Ä°kiden fazla ismin anlamca birbirini tamamlarken oluÅŸturdukları tamlamalardır. Evimizin dört bir yanı Pencere çercevesinin camı ... Tamlama ÇeÅŸidi Tamlayan Tamlanan Takısız Ä°sim Tamlaması - - Belirtisiz Ä°sim Tamlaması - -i Belirtili Ä°sim Tamlamas -in -i Zincirleme Ä°sim Tamlamas Ä°kiden fazla isim

 

---

* Farklı bir kaynaktan detaylı isim konusu ödevi..

---

Ä°SÄ°M

Canlı ve cansız varlıkları, duygu, düÅŸünceleri ve kavramları anlatmak için kullanılan sözcüklere Ä°SÄ°M denir.

        ÖRNEK: Köpek, taÅŸ, sıra, masa, tanrı, rüya, saygı...

       Ä°simler, anlamları yönünden üç kısımda incelenir.

I .    VARLIKLARA VERÄ°LÄ°ÅžLERÄ°NE GÖRE Ä°SÄ°MLER:

II.     VARLIKLARIN OLUÅžLARINA GÖRE Ä°SÄ°MLER:

III.   VARLIKLARIN SAYILARINA GÖRE Ä°SÄ°MLER:

---

I .    VARLIKLARA VERÄ°LÄ°ÅžLERÄ°NE GÖRE Ä°SÄ°MLER:

1) Özel Ä°simler

2) Cins Ä°simler

---

1)    Özel Ä°simler: Dünya'da tek olan varlıklara verilen isimlerdir.

        ÖRNEK: LefkoÅŸa, Kıbrıs, Pamuk, Ali, KarabaÅŸ, Akdeniz...

        Özel Ä°simlerin Yazımı:

       Özel isimlerin ilk harfi, cümlenin her yerinde büyük harfle yazılır.

       Özel isimlere eklenen yapım ekleri ile "-ler, -lar " ( genellikle " -li, -siz, -ci, -gil, -cik, -ler " ) ekleri kesme iÅŸareti ile ayrılmaz.

        ÖRNEK: LefkoÅŸalı, Ahmetsiz, BeÅŸiktaÅŸçı, AyÅŸegil, AyÅŸecik, Havvalar...

       Süreksiz sert sessiz ( p, ç, t, k ) harflerle biten özel isimler, sesli harf veya sesli harf ile baÅŸlayan bir ek aldıklarında yumuÅŸama kuralı uygulanmaz. Ancak, bu durumdaki isimler okunurken, söylenirken yumuÅŸama kuralı uygulanır.

       ÖRNEK: Yazılışı                            OkunuÅŸu
                       
                        Sevtap'ın                        Sevtabın
                        Sertaç'a                          Sertaca
                        Serhat'ı                           Serhadın
                        YeÅŸilırmak'a                   YeÅŸilırmaÄŸa
                        

       BaÅŸlıca Özel Ä°simler:

a)    Ä°nsanların isim ve soy isimleri:
       ÖRNEK: Müjgan Soykan, Ümit ÖzdemiraÄŸ... 

b)   Ülke ve ulus isimleri:
       ÖRNEK: Ä°ngiltere, Almanya, Fransa...
                        Ä°ngiliz,Alman, Fransız...

c)   Hayvanlara verdiÄŸimiz isimler:
       ÖRNEK:Pamuk, Tekir, KarabaÅŸ, Lasi...

ç)   Gazete, dergi, kitap, isimleri:
       ÖRNEK:Kıbrıs, Avrupa, Cumhuriyet, Bilim Çocuk, Kırmızı BaÅŸlıklı Kız...

d)   DaÄŸ, deniz, dere, tepe, ova, boÄŸaz, köfez, burun vs. coÄŸrafi isimler:
       ÖRNEK: BeÅŸparmak DaÄŸları, Kanlı Dere, Selvili Tepe, Girne BoÄŸazı, MaÄŸusa Körfezi, Kedi Burnu...

e)    Kurum, dernek, okul, banka, sendika, iÅŸletme vs. kuruluÅŸ iÅŸimleri:
       ÖRNEK: Türk Hava Kurumu, Halk Sanatları DerneÄŸi, Necati TaÅŸkın Ä°lkokulu, Akdeniz Garanti Bankası, Kıbrıs Türk ÖÄŸretmenler Sendikası, Ömür Bakkaliyesi...

f)    Gök cisimleri isimleri:
       ÖRNEK:Ay, GüneÅŸ, Dünya, Venüs, Merkür, Samanyolu, Büyük Ayı ...  

g)   Dil ve din isimleri: 
       ÖRNEK: Ä°ngilizce, Türkçe, Fransızca...
       Hıristiyanlık, Müslümanlık, Protestanlık...

ÄŸ)   Sokak, cadde, mahalle, meydan, köy, ÅŸehir isimleri: 
       ÖRNEK: Yasemin Sokak, Mehmet Akif Caddesi, Sarönü Meydanı, Kalavaç, LefkoÅŸa...

 

---

2)    Cins Ä°simler: Aynı cinsten varlıklara ad olarak verilen sözcüklerdir.

        ÖRNEK: Okul, masa, kalem, kedi, insan, orman, daÄŸ, ev...

---

II.     VARLIKLARIN OLUÅžLARINA GÖRE Ä°SÄ°MLER:

1) Somut isim ( Madde ismi )
2) Soyut isiml ( Mana ismi )

---

 

1 .   Somut isim: Var olduÄŸunu, duyu organlarımızla anlayabildiÄŸimiz varlıklara isim olarak verilen sözcüklerdir.
       ÖRNEK: DaÄŸ, ses, koku, tuz, hava, beyin, ışık, bulut, rüzgar, duman

2 .   Soyut isim: Gerçekte varlığı olmayan; insanların akıl, düÅŸünce, sezgi veya inanç yolu ile yarattıkları varlıklara isim olarak verilen sözcüklerdir. 
        Bu varlıkların varlığını, beÅŸ duyu organımızla anlayamayız.

        ÖRNEK: Rüya, mutluluk, akıl, yalnızlık, kin, özlem, intikam, güzellik, tanrı, ÅŸeytan, melek, korku, süphe, keder, tasa, üzüntü, dostluk...

  

---

 

III.   VARLIKLARIN SAYILARINA GÖRE Ä°SÄ°MLER:

1) Tekil isimler
2) ÇoÄŸul isimler
3) Topluluk ismi 

---

1 .   Tekil isimler: Aynı cinsten olan varlıklardan bir tanesini anlatmada kullandığımız isimlerdir.
        ÖRNEK: Araba, okul, ev, kalem, taÅŸ, dergi...

2.    ÇoÄŸul isimler: Aynı cisten olan varlıklardan birden fazlasını anlatmada kullandığımız isimlerdir. Bu isimler "-ler, -lar " eklerinden bir tanesini, BÜUK'na uygun olarak alırlar.
        ÖRNEK: Arabalar, taÅŸlar, evler, kalemler,dergiler...

        NOT: ÇoÄŸul ekleri, eklendiÄŸi sözcüÄŸü çoÄŸul yapmala kalmaz. Ona baÅŸka anlamlar da katar. Bu anlamlar ÅŸunlardır:

        a) Abartma anlamı: Çocuk ateÅŸler içinde yanıyordu.

        b) Teklik anlamı: Ä°kisi de okulun kapısında annelerini bekliyorlardı.

        c) AÅŸağı - yukarı anlamı: Sizi arayan 10 yaÅŸlarında bir çocuktu.

        ç) Aile anlamı: AkÅŸama Fatmalar bize gelecek.

        d) Saygı anlamı: ÖÄŸretmen Hanımlar, içeride oturuyorlar.

        e) Benzerlik anlamı: Mustafa Kemaller  tükenmez.  

3 .   Topluluk ismi: Tekil oldukları halde bir topluluÄŸu anlatan isimlerdir.
        ÖRNEK: Düzine, aile, orman, bölük, takım, ekip, sürü, ordu, ulus, küme, meçlis...
        
       NOT: Topluluk isimleri çoÄŸul olarak da kullanılır. 
        ÖRNEK: Aileler, ordular, ormanlar, sürüler...

---

 

       Ä°simler yapılarına göre üç kısımda incelenir:

1) Basit yapılı isimler
2) TüremiÅŸ yapılı isimler
3) Bileşik yapılı isimler

---

1 .   Basit yapılı isimler: Yapım eki almamış, baÅŸka bir isimle birleÅŸmemiÅŸ kök durumundaki isimlere basit yapılı isimler denir.
       ÖRNEK: Defter, kalem, kürek, balta...

       NOT: Kök durumundaki isimler çekim eki alırlarsa yine basit yapılı isim olarak kabul edilirler.
       ÖRNEK: Defterler, kalemler, kürekte, baltayı... 

2 .   TüremiÅŸ yapılı isimler: Yapım eki alarak yeni bir anlam kazanan Ä°simlere türemiÅŸ isimler denir.
        ÖRNEK: Demirli        »»»   kökü ( demir )
                         Sabunluk     »»»   kökü  ( sabun )
                         Sucu            »»»   kökü  ( su )
                         Türkçe         »»»   kökü  ( Türk )
                         YurttaÅŸ         »»»   kökü  ( yurt )
                         VatandaÅŸ    »»»   kökü  ( vatan )
                         Balcı            »»»   kökü  ( bal )

3 .   BileÅŸik yapılı isimler: Birden fazla sözcüÄŸün, kendi anlamlarının bir kısmını veya tümünü yitirerek birleÅŸip, kaynaşıp, kalıplaÅŸmaları ile oluÅŸan yeni anlamlı isimlere bileÅŸik yapılı isimler denir. BileÅŸik isimler bitiÅŸik yazılır.
       ÖRNEK: Anayasa, baÅŸöÄŸretmen, havagazı, kabakulak, hanımeli...

---

 

       Ä°simlerin sonlarına getirilen  " -cik, -cık, -ceÄŸiz, -cağız, -cek, -cak, -ciÄŸim " ekleri onların anlamlarına sevgi, acıma, küçültme, azımsama ve alay gibi anlamlar katar.
       
       ÖRNEK: anneciÄŸim            »»»»»»  sevgi
                        kuÅŸcuk                  »»»»»»  küçültme
                        çocukcağız           »»»»»»  acıma
                        yavrucak               »»»»»»  acıma
                        bir milyon liracık   »»»»»»  azımsama
                        ressamcık             »»»»»»  alay

       NOT: Bazı sözcükler "-cik " ekini aldıklarında küçültme ismi olarak kabul edilmezler. Bu sözcüklerde bulunan "-cik" eki sözcüÄŸün anlamında küçültme yapmaz.

       ÖRNEK: Bademcik, Gelincik, Arpacık...

---

 

 

       Ä°simler, cümle içindeki görevlerine göre yalın ( eksiz ) veya " -i, -e, -de, -den " çekim eklerinden birini alarak bulunurlar. Ä°simlerin girdiÄŸi bu biçimlere ismin halleri denir.
       Ä°smin beÅŸ hali vardır.

1 .   Ä°smin yalın hali: 
       Ä°smin hal eki almamış biçimidir.
       ÖRNEK: taÅŸ, sene, kitap, aÄŸaç, dert, renk, tarak, Ahmet...

2.    Ä°smin -e hali:
       Ä°smin sonuna " -e "  veya " -a "  eklerinden BÜUK'na uygun olarak getirilmiÅŸ biçimidir.
       ÖRNEK: Elmalara, okula, üzüme, taÅŸa, seneye, kitaba, aÄŸaca, derde, renge, taraÄŸa, Ahmet'e, elmaya...

       NOT( 1 ) : Sesli harf ile biten cins isimler, " -e " hal ekini aldıklarında, isim ile hal eki arasına " y " kaynaÅŸtırma harfi girer.

       NOT ( 2 ) : " p, ç, t, k " harfleri ile biten cins isimler, " -e " hal ekini aldıklarında " Süreksiz sert ünsüzlerin yumuÅŸaması " kuralı uygulanır. 

       NOT ( 3 ) : Özel isimlere eklenen " -e " hal eki kesme iÅŸareti ile ayrılır. " p, ç, t, k " harfleri ile biten özel ismler " -e " hal ekini aldıklarında yumuÅŸama kuralı ( yazarken ) uygulanmaz.

3 .   Ä°smin -i hali: 
       Ä°smin sonuna " - i, -ı, -u, -ü " eklerinden uygun olanının getirilmiÅŸ biçimidir. 
       ÖRNEK: Elmaları, okulu, üzümü, taşı, seneyi, kitabı, aÄŸacı, derdi, rengi, tarağı, Ahmet'i, elmayı...
       NOT( 1 ) : Sesli harf ile biten cins isimler, " -i " hal ekini aldıklarında, isim ile hal eki arasına " y " kaynaÅŸtırma harfi girer.
       NOT ( 2 ) : " p, ç, t, k " harfleri ile biten cins isimler, " -i " hal ekini aldıklarında " Süreksiz sert ünsüzlerin yumuÅŸaması " kuralı uygulanır. 
       NOT ( 3 ) : Özel isimlere eklenen " -i " hal eki kesme iÅŸareti ile ayrılır. " p, ç, t, k " harfleri ile biten özel ismler " -i " hal ekini aldıklarında yumuÅŸama kuralı ( yazarken ) uygulanmaz.

4 .   Ä°smin -de hali: 
       Ä°smin sonuna " -de " ekinin getirilmiÅŸ biçimidir. " -de " eki eklendiÄŸi ismin son hecesindeki sesli harf kalın ise " -da " ÅŸeklini alır. 
       ÖRNEK: Elmalarda, okulda, üzümde, taÅŸta, senede, kitapta, aÄŸaçta, dertte, renkte, tarakta, Ahmet'te, elmada...
       NOT: " p, ç, t, k, s, ÅŸ, h, f " harfleri ile biten isimler, " -de "  hal ekini aldıklarında              " yumuÅŸak ünsüzlerin sertleÅŸmesi " kuralı uygulanır.

5 .   Ä°smin -den hali: 
       Ä°smin sonuna " -den " ekinin getirilmiÅŸ biçimidir. " -den " eki eklendiÄŸi ismin son hecesindeki sesli harf kalın ise " -dan " ÅŸeklini alır. 

       ÖRNEK: Elmalardan, okuldan, üzümden, taÅŸtan, seneden, kitaptan, aÄŸaçtan, dertten, renkten, taraktan, Ahmet'ten, elmadan...
       NOT: " p, ç, t, k, s, ÅŸ, h, f " harfleri ile biten isimler, " -den "  hal ekini aldıklarında "yumuÅŸak ünsüzlerin sertleÅŸmesi " kuralı uygulanır.